W praktyce prawa rodzinnego często pojawia się pytanie, czy małżonek, który nie jest właścicielem mieszkania ani stroną umowy najmu, może legalnie z niego korzystać. Odpowiedź wynika z art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten ustanawia tzw. prawnorodzinny tytuł do korzystania z mieszkania, czyli szczególne uprawnienie chroniące rodzinę i jej potrzeby mieszkaniowe.
Jako adwokat w Częstochowie często spotykam się z błędnym przekonaniem, że wyłącznie właściciel mieszkania może decydować o tym, kto będzie z niego korzystał. Tymczasem prawo rodzinne wprowadza w tym zakresie istotne ograniczenia, jeżeli lokal służy zaspokajaniu potrzeb rodziny.
Treść art. 28¹ KRO
Przepis stanowi, że:
„Jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Przepis ten stosuje się odpowiednio do przedmiotów urządzenia domowego.”
Choć regulacja jest krótka, jej znaczenie praktyczne jest bardzo szerokie. Nie tworzy ona prawa własności ani współwłasności, lecz przyznaje małżonkowi szczególne uprawnienie wynikające z samego faktu pozostawania w związku małżeńskim.
Czym jest prawnorodzinny tytuł do mieszkania?
Prawnorodzinny tytuł do mieszkania to ustawowe uprawnienie do korzystania z lokalu mieszkalnego, które powstaje niezależnie od tego, kto jest właścicielem nieruchomości lub komu przysługuje spółdzielcze prawo do lokalu czy prawo najmu.
Oznacza to, że jeżeli mieszkanie należy wyłącznie do jednego z małżonków – na przykład zostało kupione przed ślubem albo otrzymane w drodze darowizny – drugi małżonek również może z niego korzystać, jeżeli służy ono zaspokajaniu potrzeb rodziny.
Podstawą tego rozwiązania jest założenie, że obowiązek wzajemnej pomocy oraz wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego ma pierwszeństwo przed wyłącznym wykonywaniem prawa własności w relacjach między małżonkami.
Charakter prawny uprawnienia z art. 28¹ KRO
Najważniejsze jest zrozumienie, że art. 28¹ KRO nie tworzy samodzielnego prawa rzeczowego ani prawa obligacyjnego do lokalu.
Jest to wyłącznie uprawnienie rodzinne, które:
- jest pochodne wobec prawa małżonka posiadającego tytuł prawny,
- istnieje tylko tak długo, jak istnieją przesłanki wynikające z prawa rodzinnego,
- nie powoduje powstania współwłasności,
- nie daje możliwości rozporządzania lokalem.
W orzecznictwie podkreśla się, że należy odróżnić „prawo do mieszkania” od „uprawnienia do korzystania z mieszkania”. To drugie ma charakter wyłącznie prawnorodzinny i nie jest samodzielnym tytułem prawnym do lokalu w rozumieniu prawa cywilnego.
Kiedy powstaje uprawnienie do korzystania z mieszkania?
Do powstania tego prawa konieczne jest spełnienie kilku warunków.
Po pierwsze, musi istnieć ważne małżeństwo.
Po drugie, jeden z małżonków musi posiadać tytuł prawny do mieszkania. Nie musi to być własność. Może to być również:
- najem,
- spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu,
- spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu,
- użytkowanie,
- inny skuteczny tytuł do korzystania z nieruchomości.
Po trzecie, mieszkanie musi służyć zaspokajaniu potrzeb rodziny. To właśnie ten element jest kluczowy dla stosowania przepisu.
Co oznacza zaspokajanie potrzeb rodziny?
Nie każde zamieszkiwanie będzie objęte ochroną wynikającą z art. 28¹ KRO.
Przepis odnosi się do lokalu stanowiącego rzeczywiste centrum życia rodzinnego. Chodzi przede wszystkim o miejsce wspólnego zamieszkania małżonków oraz dzieci.
Jeżeli małżonkowie od dłuższego czasu nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w faktycznej separacji albo każde z nich mieszka w innym miejscu, możliwość powoływania się na art. 28¹ KRO znacząco się ogranicza. W orzecznictwie wskazuje się, że potrzeby rodziny istnieją wtedy, gdy rodzina pozostaje związana wspólnym pożyciem.
Czy właściciel może usunąć współmałżonka z mieszkania?
W praktyce często pojawia się konflikt, gdy właściciel mieszkania próbuje uniemożliwić drugiemu małżonkowi korzystanie z lokalu.
Samo prawo własności nie daje jednak automatycznej możliwości pozbawienia współmałżonka prawa do zamieszkiwania.
Jeżeli nadal istnieje małżeństwo i lokal służy zaspokajaniu potrzeb rodziny, właściciel powinien respektować uprawnienie wynikające z art. 28¹ KRO.
Nie oznacza to oczywiście, że sytuacja taka będzie trwała bezterminowo. W określonych przypadkach sąd może rozstrzygnąć o sposobie korzystania z mieszkania, zwłaszcza podczas postępowania rozwodowego.
Czy art. 28¹ KRO oznacza współwłasność?
Zdecydowanie nie. Jest to jeden z najczęściej spotykanych błędów.
Małżonek korzystający z mieszkania na podstawie art. 28¹ KRO:
- nie staje się współwłaścicielem,
- nie uzyskuje udziału w nieruchomości,
- nie może sprzedać lokalu,
- nie może ustanowić hipoteki,
- nie może żądać wpisu do księgi wieczystej.
Jego uprawnienie ma charakter wyłącznie osobisty i wynika z prawa rodzinnego.
Co dzieje się po rozwodzie?
To jedno z najważniejszych zagadnień praktycznych.
Prawnorodzinny tytuł do korzystania z mieszkania istnieje wyłącznie tak długo, jak trwa stosunek rodzinny uzasadniający jego funkcjonowanie.
Po ustaniu małżeństwa – co do zasady – wygasa również uprawnienie wynikające z art. 28¹ KRO. Oznacza to, że były małżonek nie może już powoływać się na ten przepis jako podstawę dalszego zamieszkiwania w lokalu należącym do drugiego małżonka. Pogląd ten jest utrwalony zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie.
Nie oznacza to jednak, że były małżonek zawsze musi natychmiast opuścić mieszkanie. W konkretnych sprawach zastosowanie mogą znaleźć przepisy dotyczące rozwodu, sposobu korzystania z mieszkania czy ochrony lokatorów.
Czy przepis obejmuje także wyposażenie mieszkania?
Tak. Art. 28¹ KRO wyraźnie stanowi, że jego regulacja obejmuje również przedmioty urządzenia domowego.
Oznacza to możliwość korzystania z mebli, sprzętu AGD, wyposażenia kuchni czy innych rzeczy niezbędnych do codziennego funkcjonowania rodziny.
Nie oznacza to jednak nabycia prawa własności do tych przedmiotów.
Znaczenie przepisu w praktyce
Przepis ten najczęściej znajduje zastosowanie w sprawach dotyczących:
- rozwodów,
- separacji,
- eksmisji,
- ochrony posiadania,
- sporów pomiędzy małżonkami dotyczących korzystania z domu lub mieszkania.
W praktyce procesowej właściwa wykładnia art. 28¹ KRO pozwala uniknąć wielu błędów. Zdarza się bowiem, że właściciel mieszkania błędnie zakłada możliwość dowolnego decydowania o obecności współmałżonka w lokalu. Z drugiej strony drugi małżonek niekiedy niesłusznie utożsamia swoje uprawnienie z prawem własności. Oba stanowiska są nieprawidłowe.
Podsumowanie
Art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi ważny instrument ochrony rodziny. Tworzy szczególne, ustawowe uprawnienie do korzystania z mieszkania przysługującego jednemu z małżonków, jednak wyłącznie w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Uprawnienie to ma charakter osobisty, jest zależne od trwania małżeństwa i nie prowadzi do nabycia prawa własności ani innego samodzielnego tytułu prawnego do lokalu.
FAQ – najczęstsze pytania
Czy małżonek może mieszkać w lokalu należącym tylko do drugiego małżonka?
Tak, jeżeli lokal służy zaspokajaniu potrzeb rodziny. Art. 28¹ KRO przyznaje drugiemu małżonkowi uprawnienie do korzystania z mieszkania, mimo że nie jest właścicielem ani współwłaścicielem.
Czy art. 28¹ KRO daje prawo własności do mieszkania?
Nie. Przepis nie powoduje nabycia własności, współwłasności ani udziału w nieruchomości. Jest to wyłącznie rodzinne uprawnienie do korzystania z lokalu.
Czy po rozwodzie można dalej powoływać się na art. 28¹ KRO?
Co do zasady uprawnienie wynikające z art. 28¹ KRO wygasa wraz z ustaniem małżeństwa. W konkretnej sprawie znaczenie mogą mieć jednak inne przepisy, w tym dotyczące sposobu korzystania z mieszkania po rozwodzie.
Kiedy warto skonsultować sprawę z adwokatem?
Pomoc adwokata może być potrzebna zwłaszcza wtedy, gdy jeden z małżonków próbuje usunąć drugiego z mieszkania, trwa sprawa rozwodowa albo strony spierają się o sposób korzystania z lokalu. W takiej sytuacji adwokat Częstochowa może pomóc ocenić, jakie uprawnienia przysługują w konkretnym stanie faktycznym.
W praktyce właściwa interpretacja tego przepisu ma istotne znaczenie zarówno podczas rozwodu, jak i przy rozwiązywaniu sporów dotyczących korzystania z mieszkania. Dlatego każda sprawa wymaga indywidualnej analizy stanu faktycznego oraz uwzględnienia aktualnego orzecznictwa.
Jeżeli potrzebujesz pomocy w sprawie dotyczącej rozwodu, korzystania z mieszkania, podziału majątku lub innych zagadnień z zakresu prawa rodzinnego, adwokat Justyna Gumuła-Kędracka prowadząca kancelarię adwokacką w Częstochowie pomoże ocenić Twoją sytuację prawną i dobrać właściwą strategię działania.
