Co to jest wspólność majątkowa małżeńska?
Wspólność majątkowa małżeńska to ustawowy ustrój majątkowy, który obowiązuje automatycznie po zawarciu małżeństwa, jeśli małżonkowie nie podpisali umowy majątkowej małżeńskiej (intercyzy).
Wyjątki od powstania wspólności majątkowej:
- jeden z małżonków był w stanie upadłości w chwili zawierania małżeństwa,
- małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską.
Jakie majątki powstają w ustroju wspólności majątkowej?
- majątek wspólny małżonków,
- majątek osobisty żony,
- majątek osobisty męża.
Co wchodzi do majątku wspólnego?
Majątek wspólny obejmuje wszystkie przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności, zarówno przez jednego, jak i przez oboje małżonków.
Nie chodzi tylko o rzeczy fizyczne (samochód, lodówka), ale także o prawa majątkowe, np.: spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, akcje, obligacje, udziały w spółkach.
Przykłady składników majątku wspólnego:
- pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z działalności zarobkowej każdego z małżonków,
- dochody z majątku wspólnego małżonków,
- środki zgromadzone na rachunkach emerytalnych (OFE, w tym środki na subkoncie prowadzonym w ZUS, PPE, OIPE, IKE, IKZE),
- dochody z wynajmu majątku osobistego (np. wynajmu mieszkania należącego do jednego małżonka),
- wierzytelności,
- prawa nabyte wskutek zasiedzenia oraz posiadanie,
- prawa nabyte po ustaniu wspólności ustawowej tzw. ekspektatywa,
- spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu,
- akcje i udziały w spółkach kapitałowych (jednak wspólnikiem spółki jest tylko ten małżonek, który jest stroną umowy spółki).
W praktyce: wspólność majątkowa obejmuje niemal wszystkie dochody małżonków (wynagrodzenie za pracę, płody rolne, czynsze dzierżawne, odsetki). Małżonkowie mają prawo korzystać z całości majątku wspólnego. Ograniczanie dostępu do zarobionych środków przez jednego z małżonków może stanowić naruszenie obowiązków małżeńskich.
Zasada równości udziałów w majątku małżeńskim
W razie ustania wspólności, udziały małżonków są równe, chyba że umowa majątkowa małżeńska stanowi inaczej. Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, aby ustalenie udziałów nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z takim żądaniem tylko, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji.
Należy jednakże pamiętać, że przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Oznacza to, że małżonek nie musi podejmować pracy zawodowej, żeby uczestniczyć w majątku wspólnym. Tak więc przepis uznaje, że praca małżonka ma wartość ekonomiczną. Jednocześnie, w przypadku gdy jedno z małżonków nie pracuje zawodowo i bierze na siebie ciężar obowiązków domowych, stwarza tym samym drugiemu małżonkowi warunki pozwalające na skoncentrowanie się na wykonywaniu pracy zarobkowej. Problem stanowi, w jaki sposób należy dokonywać oszacowania wartości osobistej pracy małżonka przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. W literaturze prawniczej przyjmuje się, że wartość tej pracy określa się na podstawie miesięcznej wartości takiej pracy na rynku. Jednocześnie należy uwzględnić wysokości takich zarobków w określonym miejscu zamieszkania małżonków.
Wyłączenia z majątku wspólnego małżonków
Prawo przewiduje, które przedmioty pozostają w majątku osobistym małżonka. Jest to wyliczenie wyczerpujące tzw. numerus clausus składników majątków osobistych małżonków :
- przedmioty nabyte przed małżeństwem,
- dziedziczone lub darowane (chyba że spadkodawca/darczyńca postanowił inaczej),
- prawa majątkowe wynikające z odrębnej wspólności (np. spółka cywilna),
- przedmioty służące wyłącznie do osobistych potrzeb (odzież, leki, sprzęt rehabilitacyjny, hobby),
- prawa niezbywalne przysługujące tylko jednej osobie (alimenty, służebności osobiste, czasem prawa udziałowe w spółkach),
- odszkodowania i zadośćuczynienia za uszczerbek na zdrowiu (nie dotyczy renty z tytułu utraty zdolności do pracy),
- wierzytelności z tytułu zaległego wynagrodzenia, jak również z działalności gospodarczej małżonka,
- nagrody za osobiste osiągnięcia (np. nagroda Nobla – wchodząca do majątku osobistego, ale nagrody jubileuszowe czy premie wynikające z pracy – do majątku wspólnego),
- prawa autorskie i pokrewne, prawa własności przemysłowej – osobiste prawa twórcy pozostają w majątku osobistym, pożytki finansowe z pracy twórczej wchodzą do majątku wspólnego,
- przedmioty nabyte w zamian za składniki majątku osobistego (zasada surogacji).
Przykład: jeśli małżonek miał mieszkanie przed ślubem, a następnie sprzedał je po ślubie to środki ze sprzedaży nadal należą do jego majątku osobistego. Jeśli z tych środków kupi mieszkanie wspólne, ma prawo do rozliczenia nakładów przy podziale majątku.
Przykład: kwota otrzymana przez jednego z małżonków jako zwrot pożyczki udzielonej przed zawarciem małżeństwa stanowi majątek odrębny ( Wyr. SN z 9.9.1970 r. I CR 298/70).
Warto jednak pamiętać o funkcjonującym tutaj domniemaniu faktycznym. Stanowi ono, że przedmioty nabyte w trakcie wspólności małżeńskiej przez jednego z małżonków zostały nabyte z majątku dorobkowego, na rzecz małżeńskiej wspólności majątkowej. Natomiast nabycie rzeczy z majątku odrębnego musi wynikać nie tylko z oświadczenia dokonującego transakcji małżonka, ale także z całokształtu okoliczności tego nabycia.
Podsumowanie
Wspólność majątkowa małżeńska obejmuje praktycznie wszystkie dochody małżonków, chyba że przepisy wyraźnie wskazują wyjątki.
Wyłączenia dotyczą majątku osobistego nabytego przed małżeństwem, dziedziczonego, darowanego lub wynikającego z odrębnych przepisów.
W razie wątpliwości dotyczących podziału majątku, wyłączeń lub zarządzania majątkiem wspólnym warto skorzystać z pomocy doświadczonego adwokata. W swojej kancelarii adwokackiej w Częstochowie adwokat Justyna Gumuła-Kędracka pomaga w sprawach związanych z majątkiem wspólnym.
